कोल्हापूर जिल्हा हा महाराष्ट्र राज्याच्या पश्चिम भागात असलेला एक ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि औद्योगिक दृष्टिकोनातून महत्त्वपूर्ण जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय मुख्यालय कोल्हापूर शहर आहे. याला “दक्षिणेचे काशी” व “जगदंबेची भूमी” म्हणूनही ओळखले जाते.
भौगोलिक स्थिती
कोल्हापूर जिल्हा सह्याद्रीच्या पश्चिम घाटात वसलेला असून पश्चिमेला गोवा व कर्नाटक राज्य, तर इतर बाजूंनी सातारा, सांगली आणि रत्नागिरी जिल्हे आहेत. पंचगंगा नदी ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी आहे. जिल्ह्याचा भूप्रदेश सुपीक असून पावसाचे प्रमाण भरपूर आहे.
प्रशासकीय विभाग
कोल्हापूर जिल्ह्यात 12 तालुके आहेत:
- कोल्हापूर
- करवीर
- पन्हाळा
- शाहुवाडी
- हातकणंगले
- शिरोळ
- गगनबावडा
- भुदरगड
- आजरा
- चंदगड
- कागल
- राधानगरी
इतिहास
कोल्हापूरचा इतिहास पुरातन आहे. शाहू महाराज, ज्यांनी समाजसुधारणा आणि शिक्षण प्रसारासाठी महत्त्वपूर्ण काम केले, यांचे कोल्हापुराशी अतूट नाते आहे. भूतपूर्व कोल्हापूर संस्थानाची राजधानीही हे शहर होते. येथील महालक्ष्मी मंदिर हे अति प्राचीन व महत्वाचे धार्मिक स्थळ आहे.
संस्कृती व परंपरा
कोल्हापूर जिल्हा हा आपल्या समृद्ध सांस्कृतिक परंपरांसाठी प्रसिद्ध आहे. येथे लोकनाट्य, लावणी, तांबट यांची परंपरा आहे. तसेच, कोल्हापुरी चपला, तांब्याचे भांडे आणि प्रसिद्ध कोल्हापुरी मिसळ हे जिल्ह्याचे खास आकर्षण आहे.
धार्मिक स्थळे
- श्री महालक्ष्मी देवी मंदिर, कोल्हापूर
- ज्योतिबा मंदिर, वाडी-रत्नागिरी
- नृसिंहवाडी (श्री दत्त मंदिर)
- रामलिंग मंदिर, शिरोळ
पर्यटन
- रंकाळा तलाव
- पन्हाळगड
- ज्योतिबा डोंगर
- दाजिपूर अभयारण्य (गजप्रेमींसाठी प्रसिद्ध)
- गगनबावडा घाट (चित्रपटसृष्टीसाठी प्रसिद्ध)
अर्थव्यवस्था
कोल्हापूर हा औद्योगिकदृष्ट्या प्रगत जिल्हा आहे. येथे:
- साखर कारखाने,
- कास्टिंग इंडस्ट्री,
- शेतीपूरक उद्योग,
- कापड उद्योग
सक्रिय आहेत. उस, भात, भाजीपाला ही मुख्य पिके आहेत.
प्रसिद्ध व्यक्तिमत्त्वे
- राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज
- राजारामबापू पाटील
- बाबा कांबळे (समाजसेवक)
- सयाजी शिंदे (अभिनेता)
- सुरेश वाडकर (गायक)
वाहतूक सुविधा
- रेल्वे: कोल्हापूर टर्मिनस (CPR) हे मुंबई, पुणे, बेंगलोरशी जोडलेले आहे.
- रस्ता: राष्ट्रीय महामार्ग (NH-4) जिल्ह्यातून जातो.
- हवाई सेवा: उड्डाणपूल येथे कोल्हापूर विमानतळ आहे (स्थानिक सेवा सुरू).
विशेष माहिती
- कोल्हापूरचे भोगीचे तिळगूळ प्रसिद्ध आहे.
- कोल्हापुरी थाळी व तांबडा-पांड्रा रस्सा जगप्रसिद्ध आहेत.
- ‘दाजिपूर अभयारण्य’ हे बिबटे, हत्ती, रानडुक्कर यासाठी प्रसिद्ध आहे.
कोल्हापूर जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या इतिहास, संस्कृती, धर्म, आणि औद्योगिक क्षेत्रातील एक समृद्ध कोन आहे. येथील परंपरा, खाद्यसंस्कृती, आणि लोकजीवन संपूर्ण महाराष्ट्राला प्रेरणा देणारे आहे.
