नांदेड जिल्हा हा महाराष्ट्र राज्याच्या मराठवाडा विभागात (हिंगोली, लातूर, परभणी, बीड व उस्मानाबाद सोबत) असलेला एक महत्त्वाचा जिल्हा आहे. हा जिल्हा गोदावरी नदीच्या काठी वसलेला असून प्राचीन इतिहास, गुरू परंपरा, सिख धर्माचे पवित्र स्थळ आणि धार्मिक पर्यटनासाठी प्रसिद्ध आहे. श्री गुरू गोविंदसिंह जी यांचे शेवटचे वास्तव्य आणि हजूर साहिब गुरुद्वारा ही जगभरातील शीख धर्मीयांसाठी अत्यंत पवित्र स्थाने याच जिल्ह्यात आहेत.
भौगोलिक स्थान
नांदेड जिल्हा महाराष्ट्राच्या पूर्व भागात असून याच्या उत्तरेस हिंगोली, पश्चिमेस परभणी, दक्षिणेस लातूर आणि कर्नाटक राज्य, तर पूर्वेस तेलंगणा राज्य आहे. जिल्ह्याचा बहुतांश भाग गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात आहे. जिल्ह्यात मुख्यतः माळरान आणि पठारी भूभाग आहे.
इतिहास
नांदेडचा इतिहास महाभारतातील काळापर्यंत मागे जातो. येथे सातवाहन, चालुक्य, राष्ट्रकूट, यदव व मुघलांची सत्ता होती. विशेषतः औरंगजेबाने दक्षिण मोहिमेदरम्यान नांदेडला महत्त्व दिले होते.
1708 साली दहावे शीख गुरु श्री गुरू गोविंदसिंहजी महाराजांनी येथे काही महिने वास्तव्य केले आणि याच ठिकाणी आपला देह ठेवला. त्यामुळे नांदेड शीख धर्माच्या दृष्टीने पवित्र बनले.
लोकसंख्या व भाषा
2021 च्या अंदाजानुसार नांदेड जिल्ह्याची लोकसंख्या सुमारे ३७ लाखांहून अधिक आहे.
येथे बोलली जाणारी प्रमुख भाषा म्हणजे मराठी, परंतु हिंदी, उर्दू, तेलुगू आणि कानडी भाषाही काही प्रमाणात बोलल्या जातात.
प्रमुख धार्मिक व पर्यटनस्थळे
1. हजूर साहिब गुरुद्वारा
नांदेड शहरात असलेले हे पवित्र स्थान दहाव्या शीख गुरूंचे समाधीस्थळ आहे. भारतातील पाच तख्तांपैकी हे एक आहे. दरवर्षी लाखो शीख भाविक येथे येतात.
2. माहूर – रेणुका माता मंदिर
नांदेडपासून सुमारे 130 किमी अंतरावर सप्तशृंगी डोंगररांगांमध्ये वसलेले माहूर हे प्राचीन शक्तिपीठ आहे. येथे रेणुका माता, अनसूया माता आणि दत्तात्रेय मंदिर आहेत.
3. कंदार forts, विश्वेश्वर मंदिर (मुदखेड), खंडोबा मंदिर (देगलूर), साहू महाराज समाधीस्थळ, इ. ही इतर महत्त्वाची ठिकाणे आहेत.
प्रशासन आणि तालुके
नांदेड जिल्हा १६ तालुक्यांमध्ये विभागलेला आहे:
- नांदेड
- लोहा
- कंधार
- मुखेड
- हदगाव
- बिलोली
- देगलूर
- नायगाव
- धर्माबाद
- किनवट
- माहूर
- अर्धापूर
- मुदखेड
- हिमायतनगर
- भोकर
- उमरी
प्रशासनाच्या दृष्टीने नांदेड जिल्ह्यात ZP नांदेड, महानगरपालिका (नांदेड-वाघाळा) आणि ग्रामपंचायती कार्यरत आहेत.
शेती व अर्थव्यवस्था
नांदेड जिल्हा कृषिप्रधान जिल्हा आहे. येथे प्रमुख पिकांमध्ये सोयाबीन, हरभरा, तूर, गहू, बाजरी, ज्वारी यांचा समावेश होतो.
तसेच ऊस व कापूस यांचीही मोठ्या प्रमाणावर शेती केली जाते. येथे अनेक साखर कारखाने, कृषी प्रक्रिया उद्योग, बी-बियाणे कंपन्या कार्यरत आहेत.
शहरामध्ये उद्योगधंद्यांचे प्रमाण वाढत आहे आणि IT पार्क व औद्योगिक वसाहती विकसित होत आहेत.
शिक्षण व आरोग्य
जिल्ह्यात स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ, डॉ. एस. सी. मेडिकल कॉलेज, तसेच अनेक इंजिनिअरिंग, फार्मसी व कला/विज्ञान महाविद्यालये आहेत.
आरोग्य सेवेसाठी नांदेडमध्ये शासकीय रुग्णालय, खासगी रुग्णालये, ग्रामीण आरोग्य केंद्रे कार्यरत आहेत.
महत्त्वाचे प्रकल्प
- गोदावरी जलसिंचन योजना
- मालेगाव धरण
- नांदेड-वाघाळा स्मार्ट सिटी प्रकल्प
- दुय्यम रेल्वे हब (नांदेड)
कसे जाल नांदेडला?
- रेल्वेने: नांदेड हे दक्षिण मध्य रेल्वेचे प्रमुख केंद्र आहे. दिल्ली, मुंबई, हैदराबाद, पुणे यांसारख्या शहरांशी जोडलेले.
- हवाईमार्गे: श्री गुरू गोविंदसिंह विमानतळ, नांदेड (IXE/NDC) येथून मुंबई व हैदराबादसाठी सेवा.
- रस्त्याने: MSRTC बसेस व खासगी वाहतूक पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध.
नांदेड जिल्हा हा धार्मिक, ऐतिहासिक, शैक्षणिक आणि कृषीदृष्ट्या समृद्ध जिल्हा आहे. येथे आधुनिकतेसोबत पुरातन परंपरांचे मिश्रण दिसून येते. शीख धर्माच्या इतिहासात नांदेडचे स्थान अनन्यसाधारण आहे. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक नकाशावर नांदेड जिल्हा हे एक तेजस्वी स्थान आहे.
