म्हैसूरचा वाघ टिपू सुलतान: एक वादळी इतिहास, पराक्रम आणि विवाद

भारतीय इतिहासाच्या पानांवर अनेक राजांची नावे कोरली गेली आहेत, परंतु ‘टिपू सुलतान’ (Tipu Sultan) हे नाव आजही चर्चेचा, कुतूहलाचा आणि तितकाच वादाचा विषय ठरते. १८ व्या शतकात जेव्हा ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनी संपूर्ण भारतावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित करत होती, तेव्हा दक्षिण भारतात त्यांच्याशी न थकता लढा देणारा शासक म्हणून टिपू सुलतान ओळखले जातात. त्यांना ‘म्हैसूरचा वाघ’ (The Tiger of Mysore) म्हटले जाते.

टिपू सुलतान हे केवळ एक योद्धा नव्हते, तर एक कुशल प्रशासक, तंत्रज्ञान प्रेमी आणि आधुनिक विचारांचे शासक होते. जगातील पहिल्या ‘रॉकेट’चा शोध लावण्यापासून ते रेशीम उद्योगाला चालना देण्यापर्यंत त्यांनी अनेक कामे केली. मात्र, त्यांच्या कारकिर्दीला धार्मिक विवादांची किनारही लागलेली आहे. आजच्या या लेखात आपण टिपू सुलतान यांचा जन्म, त्यांचे शासन, ब्रिटिशांविरुद्धचा लढा आणि त्यांच्याशी जोडलेले वाद या सर्व पैलूंवर सविस्तर प्रकाश टाकणार आहोत.

१. प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण (Early Life and Education)

टिपू सुलतान यांचा जन्म २० नोव्हेंबर १७५० (काही नोंदीनुसार १७५१) रोजी कर्नाटकातील बंगळुरू जवळील देवनाहल्ली (Devanahalli) येथे झाला. त्यांचे पूर्ण नाव ‘सुलतान फतेह अली खान शाहाब’ असे होते. त्यांचे वडील हैदर अली हे म्हैसूर राज्याच्या सैन्यात एक सामान्य सैनिक म्हणून रुजू झाले होते, परंतु आपल्या पराक्रमाच्या जोरावर ते पुढे जाऊन म्हैसूरचे शासक बनले. त्यांच्या आईचे नाव ‘फक्र-उन-निसा’ होते.

लहानपणापासूनच टिपू यांना राजपुत्राप्रमाणे शिक्षण देण्यात आले. हैदर अली निरक्षर होते, पण त्यांनी आपल्या मुलाला उत्तम शिक्षण मिळावे याची काळजी घेतली. टिपूला लष्करी शिक्षणासोबतच भाषांचे ज्ञानही देण्यात आले. त्यांना अरबी, फारसी (Persian), उर्दू आणि कन्नड या भाषा अवगत होत्या. याव्यतिरिक्त, त्यांनी फ्रेंच अधिकाऱ्यांकडून पाश्चात्य युद्धनीती आणि शस्त्रास्त्रांचे प्रशिक्षण घेतले होते. वयाच्या अवघ्या १५ व्या वर्षी त्यांनी आपल्या वडिलांसोबत युद्धात भाग घेण्यास सुरुवात केली होती.

२. प्रशासक म्हणून टिपू सुलतान (Tipu Sultan as a Ruler)

१७८२ मध्ये, दुसऱ्या अँग्लो-म्हैसूर युद्धादरम्यान वडील हैदर अली यांचा कर्करोगाने मृत्यू झाला. त्यानंतर २२ डिसेंबर १७८२ रोजी टिपू सुलतान म्हैसूरच्या गादीवर बसले. गादीवर बसताच त्यांनी आपल्या राज्यात अनेक क्रांतिकारक बदल घडवून आणले, जे त्या काळाच्या दृष्टीने खूप पुढचे होते.

अ) जगातील पहिले मिसाईल मॅन (Pioneer of Rocket Technology)

हे वाचून तुम्हाला आश्चर्य वाटेल, पण जगातील आधुनिक रॉकेटचा जनक टिपू सुलतान यांना मानले जाते. त्या काळी युद्धांमध्ये तलवारी आणि बंदुका वापरल्या जात होत्या, पण टिपूने लोखंडी आवरण असलेल्या ‘म्हैसूरी रॉकेट्स’ (Mysorean Rockets) चा शोध लावला. हे रॉकेट्स युद्धात २ किलोमीटरपर्यंत मारा करू शकत होते. गुंटूर आणि पोल्लिलूरच्या लढाईत जेव्हा टिपूने ब्रिटिशांवर रॉकेटचा मारा केला, तेव्हा ब्रिटीश सैन्य भयभीत झाले होते. नंतर टिपूच्या मृत्यूनंतर ब्रिटीशांनी हे तंत्रज्ञान लंडनला नेले आणि त्यावर अधिक संशोधन करून आधुनिक क्षेपणास्त्रे बनवली. भारताचे माजी राष्ट्रपती डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांनी आपल्या पुस्तकात या गोष्टीचा खास उल्लेख केला आहे की, “टिपू सुलतान हे जगातील पहिले रॉकेट मॅन होते.”

ब) आर्थिक आणि कृषी सुधारणा

रेशीम उद्योग (Sericulture): आज कर्नाटक हे रेशीम उत्पादनात आघाडीवर आहे, त्याचे श्रेय टिपू सुलतानला जाते. त्यांनी बंगालवरून रेशीम कीटक आणले आणि म्हैसूरमध्ये रेशीम उद्योगाची पायाभरणी केली.
बँकिंग आणि नाणी: त्यांनी नवीन पद्धतीची नाणी (Coinage System) सुरू केली. तसेच वजने आणि मापे यामध्ये सुसूत्रता आणली.
परराष्ट्र व्यापार: टिपूने केवळ भारतातच नव्हे, तर भारताबाहेरही व्यापार वाढवला. त्यांनी मस्कत, ओमान, टर्की आणि फ्रान्स यांसारख्या देशांशी व्यापारी संबंध प्रस्थापित केले होते.

३. ब्रिटिशांशी संघर्ष: अँग्लो-म्हैसूर युद्धे (Anglo-Mysore Wars)

टिपू सुलतानचे संपूर्ण आयुष्य हे ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीशी लढण्यात गेले. ब्रिटिशांना भारतातून हाकलून देण्यासाठी त्यांनी फ्रेंच आणि इतर परकीय शक्तींची मदत घेण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या काळात झालेली युद्धे खालीलप्रमाणे आहेत:

दुसरे अँग्लो-म्हैसूर युद्ध (१७८०-१७८४)

हे युद्ध हैदर अली यांनी सुरू केले होते, पण मध्येच त्यांचा मृत्यू झाल्याने टिपूने ते पुढे चालू ठेवले. टिपूने ब्रिटीश सेनापती कर्नल बेलीचा पराभव केला. हे युद्ध ‘मंगलोरच्या तहाने’ (Treaty of Mangalore) संपले. हा तह टिपूसाठी एक विजय मानला जातो, कारण भारतीय अटींवर ब्रिटिशांनी सही करण्याची ही शेवटची वेळ होती.

तिसरे अँग्लो-म्हैसूर युद्ध (१७९०-१७९२)

हे युद्ध टिपूसाठी अत्यंत घातक ठरले. ब्रिटीश गव्हर्नर जनरल लॉर्ड कॉर्नवॉलिसने मराठा साम्राज्य आणि हैदराबादचा निजाम यांची मदत घेतली. टिपू एकाकी पडले. तिन्ही बाजूंनी झालेला हल्ला टिपूला परतवून लावता आला नाही. अखेरीस ‘श्रीरंगपट्टणमचा तह’ झाला. या तहाच्या अटी अत्यंत अपमानास्पद होत्या: १. टिपूला आपले अर्धे राज्य शत्रूंना द्यावे लागले. २. युद्धदंडाची भरपाई म्हणून ३.३ कोटी रुपये द्यावे लागले. ३. जोपर्यंत पैसे दिले जात नाहीत, तोपर्यंत टिपूची दोन लहान मुले ब्रिटिशांकडे ओलीस (Hostage) म्हणून ठेवावी लागली.

चौथे अँग्लो-म्हैसूर युद्ध आणि मृत्यू (१७९९)

लॉर्ड वेलेस्ली (Lord Wellesley) गव्हर्नर जनरल म्हणून भारतात आला आणि त्याने टिपूला ‘सबसिडीअरी अलायन्स’ (तैनाती फौज) स्वीकारण्यास सांगितले. टिपूने आपले स्वातंत्र्य गमावणे मान्य केले नाही. त्यामुळे १७९९ मध्ये चौथे युद्ध सुरू झाले. ४ मे १७९९ रोजी श्रीरंगपट्टणमच्या किल्ल्याचे रक्षण करताना टिपू सुलतान धारातीर्थी पडले. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या शरीराजवळ त्यांची प्रसिद्ध तलवार आढळली होती.

४. टिपू सुलतान आणि ‘वाघ’ (The Tiger Emblem)

टिपू सुलतान यांना वाघाचे प्रचंड आकर्षण होते. त्यांनी ‘वाघ’ हे आपल्या राज्याचे अधिकृत चिन्ह बनवले होते.

त्यांच्या सिंहासनावर सोन्याचा वाघ होता.
त्यांच्या सैनिकांच्या गणवेशावर वाघाचे पट्टे असायचे.
त्यांची तलवार आणि तोफांवर वाघाचे मुख कोरलेले असे.
त्यांचे एक प्रसिद्ध वाक्य आहे: “मेंढीसारखे १०० वर्षे जगण्यापेक्षा, वाघासारखे १ दिवस जगणे केव्हाही श्रेष्ठ आहे.”

५. वाद आणि दोन बाजू (Controversies and Criticism)

टिपू सुलतान यांच्या इतिहासाचे मूल्यमापन करताना त्यांच्याबद्दल असलेले मतभेद लपवता येणार नाहीत. इतिहासात त्यांच्याबद्दल दोन टोकाचे विचार प्रवाह आढळतात:

पहिला प्रवाह: स्वातंत्र्यवीर आणि धर्मनिरपेक्ष राजा अनेक इतिहासकार टिपूला एक महान स्वातंत्र्यसैनिक मानतात. त्यांनी शृंगेरी मठाची पुनर्स्थापना करण्यासाठी मदत केली होती. जेव्हा मराठा सैन्याने शृंगेरी मठावर हल्ला करून नुकसान केले होते, तेव्हा शंकराचार्यांनी टिपूकडे मदत मागितली आणि टिपूने मठासाठी सोने आणि धन दिले, अशी पत्रे उपलब्ध आहेत. त्यांच्या मंत्रिमंडळात पूर्णैया (Purnaiya) नावाचे हिंदू दीवान होते, यावरून ते सर्वधर्मसमभाव मानत होते असे काहीजण म्हणतात.

दुसरा प्रवाह: धार्मिक अत्याचारी शासक दुसरीकडे, ब्रिटीश गॅझेटिअर आणि स्थानिक इतिहासानुसार, टिपू सुलतानने कोडागु (Coorg) आणि मलबार (केरळ) भागात हिंदू आणि ख्रिश्चन लोकांवर अनन्वित अत्याचार केले. हजारो लोकांचे सक्तीने धर्मांतर केले आणि मंदिरे पाडली, असे आरोप त्यांच्यावर केले जातात. त्यामुळेच आजही कर्नाटकात आणि इतर ठिकाणी त्यांच्या जयंतीवरून राजकीय वाद निर्माण होतात.

६. वारसा आणि निष्कर्ष (Conclusion)

टिपू सुलतान हे भारतीय इतिहासातील एक गुंतागुंतीचे व्यक्तिमत्त्व आहे. एकीकडे ते ब्रिटीश साम्राज्यवादाच्या विरोधात उभे राहिलेले सर्वात शक्तिशाली शासक होते, ज्यांनी आधुनिक भारताच्या निर्मितीसाठी तंत्रज्ञानाचा पाया रचला. तर दुसरीकडे, त्यांच्या काही धार्मिक धोरणांमुळे ते आजही वादाचा विषय आहेत.

पण एक गोष्ट नाकारता येत नाही की, अठराव्या शतकात जेव्हा अनेक राजे ब्रिटीशांपुढे गुडघे टेकवत होते, तेव्हा टिपू सुलतानने शेवटच्या श्वासापर्यंत लढा दिला. रॉकेट तंत्रज्ञानातील त्यांचे योगदान आणि रेशीम उद्योगातील त्यांची दूरदृष्टी आजही भारतासाठी फायदेशीर ठरली आहे.

FAQ: टिपू सुलतानबद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

१. टिपू सुलतानचा मृत्यू कधी झाला? उत्तर: टिपू सुलतानचा मृत्यू ४ मे १७९९ रोजी चौथ्या अँग्लो-म्हैसूर युद्धात श्रीरंगपट्टणम येथे झाला.

२. टिपू सुलतानला ‘म्हैसूरचा वाघ’ का म्हणतात? उत्तर: त्यांच्या अचाट पराक्रमामुळे आणि वाघाला राजचिन्ह म्हणून वापरल्यामुळे त्यांना ‘म्हैसूरचा वाघ’ म्हटले जाते.

३. जगातील पहिले रॉकेट कोणी बनवले? उत्तर: टिपू सुलतान आणि त्यांचे वडील हैदर अली यांनी युद्धात वापरता येणारे जगातील पहिले लोखंडी आवरण असलेले रॉकेट बनवले.

४. टिपू सुलतानची तलवार आता कुठे आहे? उत्तर: टिपू सुलतानची प्रसिद्ध तलवार लंडनच्या संग्रहालयात होती, परंतु काही वर्षांपूर्वी विजय मल्ल्या यांनी ती लिलावात विकत घेऊन भारतात आणली होती. सध्या ती खाजगी संग्रहात आहे.

(टीप: हा लेख ऐतिहासिक संदर्भांवर आधारित आहे. इतिहासकारांमध्ये असलेल्या मतभेदांचा उल्लेख लेखात निपक्षपातीपणे करण्याचा प्रयत्न केला आहे.)