श्री क्षेत्र भगवानगड
श्री क्षेत्र भगवानगड हे महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यातील पाथर्डी तालुक्यात खरवंडी गावाजवळ वसलेले एक प्रसिद्ध धार्मिक आणि आध्यात्मिक स्थळ आहे. हे स्थान संत भगवानबाबांच्या कर्मभूमी व समाधीस्थळ म्हणून ओळखले जाते. हे ठिकाण मराठवाडा व पश्चिम महाराष्ट्रातील हजारो भक्तांचे श्रद्धास्थान असून याचे अध्यात्मिक, ऐतिहासिक व सांस्कृतिक महत्त्व आहे.
इतिहास
संत भगवानबाबा यांनी आपले आयुष्य जनजागृती, हरिकिर्तन आणि समाजप्रबोधनासाठी समर्पित केले. त्यांनी अनेक वर्षे नारायणगड व भगवानगड येथे वास्तव करून कीर्तन प्रवचनाच्या माध्यमातून लोकांमध्ये भक्तीभाव जागवला. त्यांनी गरीब, गरजू, शेतकरी, दलित समाजासाठी कार्य करत सामाजिक समरसतेचा संदेश दिला.
अध्यात्मिक परंपरा व उत्तराधिकारी
संत भगवानबाबांच्या अध्यात्मिक परंपरेतील चौथे उत्तराधिकारी म्हणून कृष्णा महाराज शास्त्री यांची मान्यता आहे. त्यांनी या स्थळाचा अध्यात्मिक वारसा जपला आहे आणि भगवानगडावरील भक्ती चळवळ पुढे चालवली आहे.
पालखी उत्सव
भगवानबाबांनी पंढरपूर, आळंदी, पैठण वारीचे प्रारूप तयार केले. आषाढी एकादशीच्या निमित्ताने दरवर्षी पंढरपूर वारीसाठी भगवानगडावरून पालखी निघते. ही पालखी महाराष्ट्रातील दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वात मोठी पालखी समजली जाते.
पालखी खरवंडी, खोकरमोहा, करंजवण, पाटोदा, भूम, कुर्डूवाडी, परंडा मार्गे पंढरपूर येथे जाते. संत एकनाथ संस्थान पैठण येथे पालखी व ‘नाथषष्ठी’ दिंडीमध्येही या पालखीला मान आहे. हजारो वारकरी भगवे पताके खांद्यावर घेऊन टाळ-मृदंगाच्या गजरात या वारीत सहभागी होतात.
मंदिर व स्थापत्य
भगवानगड हे एक टेकडीवर वसलेले स्थळ असून इथे संत भगवानबाबांची समाधी, कीर्तनमंच, यज्ञशाळा, ध्यानमंदिर व इतर धार्मिक स्थळे आहेत. गडावरून परिसराचा विहंगम देखावा पाहता येतो.
जाण्याचा मार्ग
- स्थान: खरवंडी, ता. पाथर्डी, जि. अहमदनगर
- भगवानगड ते खरवंडी अंतर: सुमारे ५ किमी
- जवळचे बसस्थानक: खरवंडी
- जवळचे रेल्वे स्टेशन: अहमदनगर
- जवळचे विमानतळ: औरंगाबाद, पुणे
प्रवेश मार्ग: मुंबई-पुणे-अहमदनगर → पाथर्डी → भगवानगड
औरंगाबाद-पैठण → शेवगाव → भगवानगड
बीड-गेवराई → पाडळसिंगी → भगवानगड
राज्य महामार्ग क्र. १४८ व राष्ट्रीय महामार्गाने भगवानगड महाराष्ट्र व आंध्रप्रदेशशी जोडलेले आहे. महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाच्या तसेच खासगी बसगाड्यांची सेवा उपलब्ध आहे.
विकास आराखडा
मठाधिपती डॉ. नामदेवशास्त्री सानप यांच्या नेतृत्वाखाली गडाचा व्यापक विकास आराखडा तयार करण्यात आला आहे. आतापर्यंत अंदाजे २६ कोटींपेक्षा अधिक खर्चून विविध विकासकामे पार पडली आहेत:
- ६० फूट उंच महाद्वार
- ४.५ कोटींचा सभामंडप
- २ लाख पुस्तकांचे वाचनालय
- वातानुकूलित अतिथी निवास
- योग-निसर्गोपचार केंद्र, उद्यान, जॉगिंग ट्रॅक
- भगवंतांच्या वस्तूंचे संग्रहालय
- महिलांसाठी धर्मशाळा व अतिथिगृह
- स्वयंपाकगृह व महाप्रसादगृह
- हेलिपॅडची सुविधा
- संत विद्यापीठ व टाळ-मृदुंग प्रशिक्षण केंद्र
भगवानगडावर सौर ऊर्जा व पवन ऊर्जा वापरून विज्ञान व अध्यात्म यांची सांगड घालण्यात आली आहे. शासनाकडे या गडाचा तीर्थक्षेत्र विकास योजनेत समावेश व्हावा यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत.
संदर्भ
- संत भगवानबाबा चरित्र, मठ प्रकाशन
- गड विकास आराखडा अहवाल, डॉ. नामदेव सानप
- महाराष्ट्र वारी परंपरा, पंढरपूर ट्रस्ट दस्तऐवज
- संत एकनाथ संस्थान, पैठण
