बीड जिल्हा (बीड जिल्हा) हा महाराष्ट्र राज्यातील मराठवाडा विभागाचा एक प्रमुख जिल्हा आहे. ऐतिहासिक, धार्मिक, सामाजिक आणि पर्यावरणीय दृष्ट्या याला विशेष महत्त्व आहे. येथे अनेक धार्मिक स्थळे, किल्ले, जलप्रपात आणि सामाजिक उपक्रम आहेत.
भौगोलिक व प्रशासनिक माहिती
- मुख्यालय: बीड शहर
- क्षेत्रफळ: सुमारे 10,693 च. कि.मी
- सीमा: उत्तरी पासून जालना व छत्रपती संभाजीनगर; पूर्वी पासून लातूर व परभणी; दक्षिणेस उस्मानाबाद व पश्चिमेस अहमदनगर जिल्हे
प्रमुख भू-भागीय वैशिष्ट्ये
- नद्यांमध्ये गोदावरी व तिचे उपनद्या — सिंधफणा, बिंदुसरा, माण, वाणा समाविष्ट
- तालुक्यांच्या यादीत बीड, अंबाजोगाई, परळी‑वैजनाथ, माजलगाव, धारुर, पाटोदा, केज, आष्टी, गेवराई, वडवणी, शिरूर कासार आहेत
ऐतिहासिक व पर्यटन स्थळे
किल्ले व धार्मिक स्थळे:
- Dharur Fort (महादुर्ग): राष्टकूट काळात बांधलेला, नंतर अलीशाही व निजामांनी विकास केला
- Kankaleshwar Temple: शिवाचे प्राचीन मंदिर, ईष्टलेखन शैलीमध्ये बांधलेले; महाशिवरात्रीत येथे मेळा आयोजीत होतॆ
- Khandoba Temple: 17व्या शतकातील हेमाडपंती शैलीतील मंदिर, समोर DIPADAN म्हणजे दीपमळ रचनात्मक
- Jama Masjid आणि Shahinshah Wali/Suharwardy dargah: मुहम्मद टुगलक आणि निम्मलकऱांच्या काळातील स्थापत्य ऐतिहासिक अवशेष
प्रसिद्ध स्थळे:
- Parli Vaijnath (परळी वैजनाथ): महाराष्ट्रातील १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक, महाशिवरात्रीत भव्य मेळा भरतो; येथे विजे निर्मिती, व्हॉईजनाथ साखर कारखाना आणि सहकारी बँकेच्या उपक्रमांचा केंद्र आहे
- Kapildhar जलप्रपात: पावसाळ्यात Mini Mahabaleshwar म्हणून ओळखला जाणारा निसर्गरम्य थेंबधारा
- Sautada Falls (सौतादा दरी): पाटोदा तालुक्यातील प्रसिद्ध जलप्रपात, पिकनिकसाठी लोकप्रिय
स्थानिक स्थळे (नारायण गड, गहिनीनाथ गड, गोपीनाथ गड व सामाजिक उपक्रम)
नारायण गड (Narayangad)
- बीड जिल्ह्यातील असून परंतु याच्या नारायण गड बीड जवळ आहे .
गहिनीनाथ गड (Gahininath Gad)
- बीड जिल्ह्यातील Gahininath Samadhi/Mandir स्थानिक विश्वासाचे केंद्र आहे. हेमाडपंती मूर्ती आणि सम्राट अष्ट नाथांच्या स्मरणार्थ उभा केलेला धार्मिक स्थळ म्हणून इतिहासामध्ये समाविष्ट
भगवान गड
- भगवान बाबा यांच्या समाधीचे केंद्र; मान्यवर संतांचे प्रवचन व समुदाय विकासासाठी धार्मिक परंपरा येथे चालत आहे
Gopinath Gad (Parli Vaijnath)
- परळी येथे गोपीनाथ मुंडे यांच्या स्मृतीसाठी Gopinath Gad स्थापन केला गेले आहे. पंकजा मुंडे यांनी याचे उद्घाटन केले आहे
Kapildhar
- Kapildhar waterfall आणि Manmath Swami यांच्या समाधीचे स्थान (लिंगायत संप्रदायासाठी पवित्र), धार्मिक आणि पर्यटन दृष्ट्या महत्त्वाचे
संरक्षण व सामाजिक उपक्रम:
- शांतीवन (अर्वी) आणि संगोपन परिवार (नागरेवाडी) शिरूर कासार ही सामाजिक संस्थात्मक केंद्रे आहेत जी अनाथ आणि गरजू मुलांचे संगोपन / प्रशिक्षण करतात. प्रत्यक्ष संदर्भ मिळालेला नाही. (स्थानीय माहिती आधारित समावेश)
अर्थतंत्र, कृषी व उद्योग
- पिके: बाजरी, ज्वारी, गहु, मूग, कापूस
- Beed Custard Apple (सीताफळ) ला GI टॅग प्राप्त (मई २०१६), ज्यामुळे स्थानिक कृषीला आर्थिक फायदा
- साखर कारखाने, बँकिंग उपक्रम परळी येथे मुंडे कुटुंबाशी संबंधित गुंतवणूक
सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवन
बीड जिल्हा हा महाराष्ट्रात ऐतिहासिक पातळीवर, धार्मिक दृष्ट्या आणि सामाजिक पातळीवर महत्वाचा प्रदेश आहे. येथे किल्ले, मंदिर, जलप्रपात, सामाजिक संस्था आणि स्थानिक चळवळींनी एक विविध व समृद्ध प्रदेशाचा अनुभव देतो. सामाजिक, पर्यावरणीय आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या सांगड घालण्याची क्षमता असलेला हा जिल्हा योग्य धोरणांमुळे भविष्यात आदर्श ग्रामीण भाग बनू शकतो.
