संत तुकाराम महाराज
संत तुकाराम महाराज (इ.स. 1608 – इ.स. 1649) हे महाराष्ट्रातील एक थोर अभंगकर्ते, समाजसुधारक आणि वारकरी संप्रदायातील प्रमुख संत होते. त्यांनी आपल्या अभंगरचनेतून भक्ती, समता, आणि समाजिक जागृतीचा संदेश दिला. त्यांचे जीवन आणि कार्य आजही महाराष्ट्रात आणि भारतात भक्तिभावाने स्मरणात ठेवले जाते. ते तुकोबा, तुकारामबाबा किंवा तुका म्हणे अशा नावांनीही ओळखले जातात.
बालपण व जन्म
संत तुकाराम महाराजांचा जन्म इ.स. 1608 साली देहू (तालुका हवेली, जिल्हा पुणे) या गावात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव बोल्होबा आणि आईचे नाव कंकाई होते. त्यांचा जन्म कुणबी समाजात झाला होता. त्यांचे कुटुंब पूर्वीपासूनच विठ्ठलभक्त होते.
कुटुंब व वैयक्तिक आयुष्य
तुकाराम महाराजांचे बालपण गरिबीत गेले. वयाच्या लहानपणीच त्यांच्या आई-वडिलांचे निधन झाले. तेव्हा त्यांच्या खांद्यावर कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्या आल्या. त्यांनी पहिल्यांदा रुक्मिणी नावाच्या स्त्रीशी विवाह केला. तिचा अकाली मृत्यू झाल्यानंतर त्यांनी दुसरा विवाह जिजाईशी केला. जिजाई ही थोडी कठोर स्वभावाची होती. तुकाराम महाराजांची एकंदरीत वैयक्तिक जीवनात अनेक अडचणी होत्या, परंतु त्यांनी त्या सगळ्या भक्तीच्या मार्गावर मात करत पार केल्या.
अध्यात्मिक प्रवास
संत तुकाराम यांचा अध्यात्मिक प्रवास अत्यंत प्रेरणादायक आहे. गरिबी, उपासमार, आणि सामाजिक उपेक्षा यांच्यातून त्यांनी ईश्वरभक्तीचा मार्ग निवडला. ते पंढरपूरच्या विठोबाच्या भक्तीत पूर्णपणे लीन झाले. त्यांनी नित्यनेमाने अभंगरचना करायला सुरुवात केली.
तुकाराम महाराजांच्या अभंगांमध्ये भक्ती, वैराग्य, सामाजिक न्याय, स्त्री-पुरुष समानता, आणि दांभिकतेवर टीका यांचा सुंदर संगम आहे. त्यांनी धर्माच्या नावाखाली होणाऱ्या पाखंडीपणाचा तीव्र निषेध केला.
अभंग साहित्य
तुकाराम महाराजांनी हजारो अभंग लिहिले. त्यांचे अभंग ‘तुकाराम गाथा’ या नावाने संकलित केले गेले आहेत. त्यांच्या अभंगांतून एक वेगळीच आध्यात्मिक अनुभूती मिळते. त्यांच्या लेखनशैलीत अत्यंत साधेपणा, स्पष्टता आणि भक्तीचा उत्कट भाव असतो.
काही प्रसिद्ध अभंग:
- “पंढरीनाथा माझा लाडका”
- “आम्हा घरी धन शब्दांचीच रत्ने”
- “तुका म्हणे धावा पांडुरंगा”
- “माझे माहेर पंढरी”
सामाजिक विचार
तुकाराम महाराजांनी केवळ भक्तीच नव्हे तर सामाजिक सुधारणांचाही मार्ग स्वीकारला. त्यांनी जातीव्यवस्थेचा निषेध केला, स्त्रियांना समानतेचा अधिकार दिला आणि अंधश्रद्धेवर कठोर प्रहार केला.
ते म्हणत, “सर्व जीव हे विठोबाचे रूप आहेत”, त्यामुळे कोणत्याही जाती-धर्मात भेदभाव करणे हे चुकीचे आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराज आणि तुकाराम
तुकाराम महाराजांचे छत्रपती शिवाजी महाराजांशी अत्यंत स्नेहाचे संबंध होते. शिवाजी महाराजांनी त्यांच्याशी काही वेळा वैयक्तिक भेट घेतली होती. एकदा त्यांनी तुकाराम महाराजांना सोन्याचा एक दागिना देऊ केला, परंतु तुकाराम महाराजांनी तो नम्रपणे नाकारला. ते म्हणाले – “आम्हां धन शब्दांचीच रत्ने”. हा प्रसंग त्यांच्या वैराग्याचे प्रतीक आहे.
पालखी सोहळा आणि वारकरी संप्रदाय
तुकाराम महाराज हे वारकरी संप्रदायाचे प्रमुख आधारस्तंभ आहेत. आजही त्यांच्या पालखी सोहळ्याला लाखो वारकरी पंढरपूरच्या वारीमध्ये सहभागी होतात. दरवर्षी आषाढी एकादशीला देहूतून पंढरपूरकडे त्यांची पालखी प्रस्थान करते.
समाधी
तुकाराम महाराजांनी इ.स. 1649 साली देहू येथे सशरीर वैकुंठगमन केल्याची वारकरी संप्रदायातील श्रद्धा आहे. काही लोक त्यांना आत्मज्ञानप्राप्त योगी मानतात, ज्यांनी देहत्यागाचा निर्णय स्वतः घेतला. त्यांच्या समाधीचे स्थान देहू येथे इंद्रायणी नदीच्या काठी आहे, जे एक प्रमुख तीर्थक्षेत्र मानले जाते.
वारसा
संत तुकाराम महाराजांचा वारसा आजही भक्ती, सामाजिक समता आणि अध्यात्मिक विचारधारा यांच्या स्वरूपात अखंड वाहत आहे. त्यांच्यावर आधारित अनेक चित्रपट, नाटके, पुस्तके लिहिली गेली आहेत. महाराष्ट्र सरकारने त्यांच्या नावाने अनेक पुरस्कार आणि कार्यक्रम सुरू केले आहेत.
त्यांच्या जीवनकार्यामुळे ते “लोकसंत”, “कविवर्य”, आणि “संतकवि” या उपाधींनी गौरवले गेले आहेत
संत तुकाराम महाराज हे केवळ संत नव्हते तर समाजसुधारक, कवी, आणि आध्यात्मिक क्रांतीकारक होते. त्यांच्या अभंगरचनांनी मराठी साहित्यात एक अजरामर स्थान मिळवले. त्यांनी पांडुरंगाच्या भक्तीतून माणसाला माणूस म्हणून जगायला शिकवलं. आजही त्यांच्या अभंगांनी भक्तांच्या हृदयाला चटका लावतो आणि शांतता देतो.
