प्रस्तावना
गुरु गोविंददास हे महाराष्ट्रातील नांदेड जिल्ह्यातील एक अत्यंत पूजनीय, श्रद्धास्पद व समाजप्रबोधन करणारे संत व्यक्तिमत्व होते. त्यांच्या अध्यात्मिक कार्यामुळे व सामाजिक योगदानामुळे ते संपूर्ण मराठवाडा आणि विदर्भ परिसरात प्रसिद्ध झाले. संत गोविंददास महाराजांनी आपल्या जीवनात भक्ती, साधना आणि समाजकार्य यांचे सुंदर संतुलन राखले. त्यांच्या उपदेशांनी हजारो लोकांचे जीवन बदलले.
जन्म आणि बालपण
गुरु गोविंददास यांचा जन्म एका धार्मिक कुटुंबात झाला. त्यांच्या लहानपणापासूनच अध्यात्मिक विचारांची ओढ होती. भक्ती, कीर्तन आणि संत साहित्य यामध्ये त्यांचे बालपण रममाण झाले. घरातील धार्मिक वातावरणामुळे त्यांनी लहान वयातच वेद, उपनिषदे, भागवत, रामायण इत्यादी शास्त्रांचा अभ्यास केला.
आध्यात्मिक प्रवास
युवावस्थेत त्यांनी अनेक संत-mahatma आणि गुरुंच्या सहवासात वेळ घालवला. त्यांच्याशी प्रेरणा घेत अध्यात्मिक साधना करत गेले. त्यांनी आत्मसाक्षात्कारासाठी कठोर तपश्चर्या केली आणि अनेक धार्मिक स्थळांना भेटी दिल्या.
गुरु गोविंददास यांनी ज्ञानेश्वरी, तुकाराम गाथा, वाक्यविष्कार, आणि संत वाङ्मय याचा गाढा अभ्यास केला. ते कीर्तन व प्रवचनाच्या माध्यमातून लोकांमध्ये भक्तीभाव जागवण्याचे कार्य करत असत.
नांदेडमध्ये स्थायिक होणे
गुरु गोविंददास महाराजांनी नांदेड शहरात आपली तपश्चर्या आणि समाजसेवा सुरू केली. नांदेड हे शहर आधीपासूनच गुरु गोविंदसिंग यांच्या शिख परंपरेमुळे धार्मिक महत्त्वाचे ठिकाण मानले जाते. अशा या पवित्र भूमीत गुरु गोविंददास यांनी स्वतःची एक सेवा केंद्र व धर्मपीठ स्थापन केले.
समाजकार्य
गुरु गोविंददास यांनी अध्यात्माबरोबरच समाजहिताचे कार्यही खूप केले. त्यांनी बालशिक्षण, व्यसनमुक्ती, गरीबांसाठी अन्नदान, वृद्धांची सेवा, आरोग्य शिबिरे, यांसारख्या अनेक उपक्रमांची सुरुवात केली. त्यांच्या प्रेरणेतून अनेक तरुण समाजसेवक तयार झाले.
विशेषतः ग्रामीण भागात शिक्षण व आरोग्याबाबत जनजागृती करून त्यांनी गावोगावी कार्यक्रम घेतले. त्यांच्या कार्यात धर्म, जात, पंथ असा कोणताही भेद नव्हता.
आध्यात्मिक संदेश आणि कीर्तने
गुरु गोविंददास यांची कीर्तने आणि प्रवचने अत्यंत रसाळ, प्रेरणादायी आणि जीवनोपयोगी असत. ते नेहमी श्रोत्यांना साधी भाषा वापरून आत्मज्ञान, सदाचार, भक्ती आणि सेवा यांचे महत्त्व समजवून देत.
त्यांचे प्रवचन ‘सर्वधर्म समभाव’ या तत्वावर आधारित असे. त्यांनी अनेक ठिकाणी कीर्तन दौरे काढून समाजमनात अध्यात्माचे बीज पेरले.
प्रभाव आणि अनुयायी
गुरु गोविंददास महाराजांचे हजारो अनुयायी होते. केवळ नांदेडच नव्हे तर परभणी, हिंगोली, यवतमाळ, लातूर आणि बीड या जिल्ह्यांमधील लोकही त्यांचे भक्त होते. अनेक तरुण त्यांच्या प्रभावाने व्यसनमुक्त झाले, शिक्षणात रूची घेतली आणि सामाजिक कार्यात सहभागी झाले.
त्यांनी स्थापन केलेली सेवा संस्था आजही कार्यरत असून ती अनाथ, अपंग, वृद्ध, आणि गरजूंसाठी कार्यरत आहे.
वैयक्तिक जीवन
गुरु गोविंददास यांनी संन्यास स्वीकारल्यामुळे त्यांनी सांसारिक जीवन त्यागले होते. त्यांचे वैयक्तिक जीवन शिस्तबद्ध, साधे आणि आत्मविषयक चिंतनात व्यतीत होत असे. त्यांनी कधीही कीर्ती किंवा प्रसिद्धीची अपेक्षा ठेवली नाही. त्यांनी फक्त कार्यावर आणि लोककल्याणावर भर दिला.
मृत्यू आणि समाधी
गुरु गोविंददास महाराजांनी वृद्धावस्थेत आपले पार्थिव शरीर त्यागले. त्यांच्या समाधी स्थळाचेही नांदेडमध्ये निर्माण करण्यात आले आहे, जिथे दरवर्षी हजारो भक्त दर्शनासाठी येतात. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त दरवर्षी कीर्तन, भजन, अन्नदान व साधुसंतांच्या संगतीने कार्यक्रम आयोजित होतो.
पुरस्कार आणि गौरव
गुरु गोविंददास यांच्या कार्याची दखल विविध संस्थांनी घेतली. त्यांना अनेक सामाजिक व अध्यात्मिक पुरस्कार मिळाले. काही प्रमुख पुरस्कार खालीलप्रमाणे:
- ‘समाजरत्न पुरस्कार’ – नांदेड जिल्हा परिषदेच्या वतीने
- ‘संत सेवा गौरव’ – महाराष्ट्र शासन
- ‘भूषण संत’ – मराठवाडा सांस्कृतिक मंडळ
- अनेक धार्मिक संस्था आणि मठांनी सन्मानपत्रे देऊन गौरवले
गुरु गोविंददास महाराज हे नांदेडच्या धार्मिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक क्षेत्रातील एक तेजस्वी दीपस्तंभ होते. त्यांचे जीवन हे ‘सेवा हीच खरी पूजा’ या तत्वावर आधारित होते. आजही त्यांच्या शिकवणी, विचार आणि कार्य अनुयायांच्या मनात प्रेरणा निर्माण करतात.
त्यांनी निर्माण केलेल्या संस्थांचा आणि त्यांच्या विचारांचा प्रकाश आजही समाजाच्या अंध:कारात दीपस्तंभासारखा मार्गदर्शन करत आहे.
